Η Πρόκληση των Έργων Τέχνης Αμφίβολης Γνησιότητας και Προέλευσης στις Διεθνείς Δημοπρασίες

 

Θέσεις και Προβληματισμοί από την Οπτική του Σώματος Εκτιμητών Έργων Τέχνης

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια διαρκώς αυξανόμενη παρουσία έργων ελληνικού και διεθνούς ενδιαφέροντος στις αγορές του εξωτερικού, τα οποία παρουσιάζονται ως έργα σημαντικών δημιουργών, όπως οι Γιάννης Μόραλης, Κωνσταντίνος Παρθένης, Γιώργος Μπουζιάνης, Κωνσταντίνος Βολανάκης, Theodoros Stamos, καθώς και διεθνών καλλιτεχνών όπως ο Mark Rothko και ο Vincent van Gogh.

Το φαινόμενο αυτό έχει δημιουργήσει μια νέα πραγματικότητα, όπου μεγάλος αριθμός έργων αμφίβολης γνησιότητας, προέλευσης, ταυτότητας ή ακόμη και νομιμότητας κυκλοφορεί μέσω δημοπρασιών στη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ολλανδία, την Ιταλία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ιαπωνία, προσελκύοντας ιδιαίτερα το ενδιαφέρον Ελλήνων συλλεκτών.

Η Παγίδα του «Sold As Is»

Η βασικότερη ίσως παρεξήγηση αφορά τους όρους των διεθνών δημοπρασιών. Στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, τα έργα προσφέρονται με τον όρο «sold as is» ή «πωλείται ως έχει».

Αυτό σημαίνει ότι ο οίκος δημοπρασίας δεν εγγυάται πλήρως την κατάσταση διατήρησης, την αυθεντικότητα, την ιστορική τεκμηρίωση, την προέλευση ή τη νομική καθαρότητα του αντικειμένου. Αντίθετα, μεταβιβάζει ουσιαστικά την ευθύνη του ελέγχου στον ενδιαφερόμενο αγοραστή (bidder), ο οποίος οφείλει να πραγματοποιήσει τη δική του ανεξάρτητη έρευνα πριν συμμετάσχει στη δημοπρασία.

Πρόκειται για μια πρακτική απολύτως νόμιμη στις περισσότερες αγορές, αλλά συχνά παρερμηνευμένη από πολλούς συλλέκτες, οι οποίοι θεωρούν λανθασμένα ότι η παρουσία ενός έργου σε ξένο οίκο δημοπρασιών αποτελεί από μόνη της πιστοποίηση γνησιότητας.

Ο Μύθος του «Αφού Είναι Από Το Εξωτερικό, Είναι Καλό»

Ένα από τα πλέον ανησυχητικά φαινόμενα που παρατηρούμε είναι η αντίληψη ότι ένα έργο που εμφανίζεται σε δημοπρασία της Ευρώπης ή της Αμερικής αποκτά αυτομάτως κύρος και αξιοπιστία.

Καθημερινά συναντούμε περιπτώσεις όπου έργα ελληνικής θεματολογίας ή έργα που αποδίδονται σε γνωστούς Έλληνες ζωγράφους εξάγονται από την Ελλάδα και στη συνέχεια επανεμφανίζονται στην αγορά του εξωτερικού, για να επανεισαχθούν τελικά από Έλληνες συλλέκτες σε πολλαπλάσιες τιμές.

Η γεωγραφική θέση ενός έργου δεν αποτελεί κριτήριο γνησιότητας. Ένα αμφίβολο έργο παραμένει αμφίβολο είτε βρίσκεται στην Αθήνα είτε στο Παρίσι, το Βερολίνο ή τη Νέα Υόρκη.

Η Μόδα της «Ανακάλυψης»

Τα τελευταία χρόνια έχει αναπτυχθεί μια ιδιότυπη συλλεκτική ψυχολογία γύρω από την ιδέα της «μεγάλης ανακάλυψης».

Συχνά ακούμε δηλώσεις όπως:

• «Βρήκα έναν άγνωστο Μπουζιάνη στη Γερμανία.»
• «Ανακάλυψα έναν Βολανάκη στην Ολλανδία.»
• «Υπάρχει ένας Παρθένης σε γαλλική δημοπρασία που δεν γνωρίζει κανείς.»

Η πραγματικότητα της αγοράς είναι διαφορετική. Τα αυθεντικά, σημαντικά και καλά τεκμηριωμένα έργα μεγάλων καλλιτεχνών σπανίως παραμένουν άγνωστα για δεκαετίες χωρίς ιστορικό εκθέσεων, βιβλιογραφικές αναφορές, προηγούμενες δημοπρασίες ή σαφή αλυσίδα ιδιοκτησίας.

Η πιθανότητα μιας πραγματικής ανακάλυψης υπάρχει, αλλά είναι εξαιρετικά μικρή σε σχέση με τον τεράστιο αριθμό έργων που αποδίδονται αυθαίρετα σε γνωστούς δημιουργούς.

Το Πρόβλημα της Ψευδο-Εξειδίκευσης

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και η εμφάνιση ατόμων που αυτοπροσδιορίζονται ως ειδικοί χωρίς να διαθέτουν την απαραίτητη επιστημονική κατάρτιση, εμπειρία ή αναγνώριση από την ακαδημαϊκή και επαγγελματική κοινότητα.

Η γνώση ενός καλλιτέχνη, η κατοχή ενός έργου ή η περιστασιακή ενασχόληση με δημοπρασίες δεν αρκούν για να καταστήσουν κάποιον αυθεντία σε ζητήματα γνησιότητας, τεχνοτροπικής ανάλυσης, provenance ή νομικού ελέγχου.

Η λανθασμένη καθοδήγηση έχει οδηγήσει πολλούς συλλέκτες σε αγορές υψηλού οικονομικού κινδύνου, οι οποίες αργότερα αποδείχθηκαν προβληματικές.

Η Θέση του Σωματείου Εκτιμητών

Το Σωματείο δέχεται κάθε χρόνο εξαιρετικά μεγάλο αριθμό αιτημάτων για έρευνα γνησιότητας, προέλευσης και νομιμότητας έργων που έχουν ήδη αγοραστεί σε δημοπρασίες του εξωτερικού.

Το κοινό χαρακτηριστικό αυτών των περιπτώσεων είναι ότι οι αγοραστές έχουν ήδη αποδεχθεί τους όρους συμμετοχής και αγοράς, συμπεριλαμβανομένου του όρου «πωλείται ως έχει».

Η εκ των υστέρων αναζήτηση πιστοποίησης δεν μπορεί να υποκαταστήσει την προ της αγοράς δέουσα επιμέλεια (due diligence). Ο έλεγχος γνησιότητας, η διερεύνηση της προέλευσης, η αξιολόγηση της κατάστασης διατήρησης και η νομική τεκμηρίωση πρέπει να προηγούνται της αγοράς και όχι να ακολουθούν αυτήν.

Συμπεράσματα

Η διεθνής αγορά τέχνης προσφέρει σημαντικές ευκαιρίες, αλλά ταυτόχρονα ενέχει σοβαρούς κινδύνους. Η παρουσία ενός έργου σε ξένη δημοπρασία δεν αποτελεί απόδειξη γνησιότητας, ούτε εξασφαλίζει τη νομιμότητα της προέλευσης ή της διακίνησής του.

Η προστασία των συλλεκτών απαιτεί επιστημονική τεκμηρίωση, ανεξάρτητη πραγματογνωμοσύνη, διασταύρωση της προέλευσης και βαθιά γνώση της αγοράς. Η εποχή κατά την οποία η γεωγραφική απόσταση ή η προέλευση από έναν ξένο οίκο θεωρούνταν εγγύηση ποιότητας έχει παρέλθει.

Η υπεύθυνη συλλεκτική συμπεριφορά βασίζεται στην έρευνα πριν από την αγορά και όχι στην ελπίδα δικαίωσης μετά από αυτήν. Αυτό αποτελεί τη θεμελιώδη θέση του Σώματος Εκτιμητών Έργων Τέχνης και τη σημαντικότερη ασπίδα προστασίας απέναντι στην αυξανόμενη κυκλοφορία έργων αμφιβόλου γνησιότητας και προέλευσης στη διεθνή αγορά τέχνης.

Σωματείο Εκτιμητών Έργων Τέχνης Ελλάδας & Κύπρου